10 VI 1936 r. wicepremier Eugeniusz Kwiatkowski w expose sejmowym przedstawił założenia 4-letniego planu inwestycyjnego (1 VII 1936–30 VI 1940), według którego zamierzano przeznaczyć na inwestycje, głównie infrastrukturalne (drogi, koleje, mosty, elektryfikacja, budownictwo komunalne i mieszkaniowe) 1 800 mln zł [2]. Początkowo wicepremier Kwiatkowski był zwolennikiem prowadzenia tego typu inwestycji na terenie całego kraju. Jednak takie rozproszenie inwestycji nie przyniosłoby widocznych korzyści, zdecydowano się więc, skupić nakłady finansowe na terenie tzw. trójkąta bezpieczeństwa i zwiększyć środki inwestycyjne do 2 400 mln zł [3]. Nie bez wpływu na tę decyzję pozostawał fakt, że w wspomnianym rejonie już rozbudowywano przemysł zbrojeniowy (zgodnie z planem wojskowych). Wstępne założenia przestrzenne COP opracowane na początku 1937 r. zakładały, że obejmie on obszar 35 powiatów w województwach krakowskim, lwowskim, kieleckim i lubelskim [4] . COP podzielono na trzy okręgi kielecki „A”– surowcowy, lubelski „B” aprowizacyjny, sandomierski „C” – określany często okręgiem przemysłu przetwórczego [5]. Władze zamierzały przyciągnąć na wspomniane tereny także inwestorów prywatnych, miały temu służyć szerokie ulgi na jakie mogli oni liczyć [6] .

Powiat przeworski wraz z miastem Przeworsk znalazł się na terenie okręgu „C”. Miasto zajmowało powierzchnię 2007 ha (po przyłączeniu w 1934 r. Mokrej Strony i części Gorliczyny) i było zamieszkiwane w 1938 r. przez około 7 500 osób [7] . Wśród mieszkańców przeważali Polacy (74%), natomiast Żydzi stanowili 1/4 mieszkańców (24%). Miasto miało charakter rolniczo-handlowy, praktycznie jedynym dużym zakładem przemysłowym w Przeworsku była cukrownia, poza nią istniały jeszcze zakłady zajmujące się przetwórstwem produktów rolnych wchodzące w skład ordynacji Lubomirskich oraz lokalne prywatne zakłady rzemieślnicze i handlowe. Ogółem w 6 zakładach przemysłowych pracowało około 300 ludzi, w 312 handlowych znalazło zatrudnienie 12% mieszkańców, a w 101 rzemieślniczych 7% [8]. Przeworsk, mimo że był niewielkim prowincjonalnym miastem galicyjskim, to posiadał jednak kilka atutów, które mogły skłonić poważniejszego przedsiębiorcę do większych inwestycji na terenie miasta. Były to: ważny węzeł kolejowy (przy rozgałęzieniu linii kolejowej Kraków-Lwów i Lwów-Warszawa), dobry stan dróg dojazdowych, tania siła robocza [9] i zaopatrzenie w tanią żywność [10]. Miasto posiadało także własną elektrownię o mocy 143 kw/h [11]. Na terenie woj. lwowskiego na 18 miast wchodzących w skład COP (i będących członkami Izby Przemysłowo-Handlowej w Krakowie) w 1938 r. 10 miało dostęp do elektryczności i były to przeważnie miasta większe niż Przeworsk [12]. Również ceny za prąd, jakie musieli płacić przedsiębiorcy, w porównaniu z innymi miastami nie były wygórowane (prywatni odbiorcy płacili wprawdzie 0,70 gr za 1 kWh, ale przemysłowi już 0,30 gr) [13]. Jednak w razie budowy większego zakładu przemysłowego moc elektrowni była niewystarczająca i potrzebna była jej rozbudowa. Brak było wodociągów (wodę czerpano ze studni) i gazu ziemnego, ale podobnie było w większości miast [14]. Władze miejskie podawały wiadomość, że Przeworsk posiada częściowo skanalizowane Śródmieście, taka informacja znalazła się także w dokumencie „Stan miast w powiatach Centralnego Okręgu Przemysłowego należących do Izby Przemysłowo-Handlowej w Krakowie na dzień 31 XII 1938 r.” [15].

Nie było to jednak prawda. Zdaniem inspektora Związku Miast Polskich Mieczysława Szarrasa owa kanalizacja wyglądała tak: 12 posesji połączonych jest dziką kanalizacją 1.412 m.b. Kanał odprowadza wody opadowe, ścieki i nieczystości kloaczne /bez dołów osadowych/ do rzeki Mleczki [16]. W centrum miasta brakowało mieszkań do wynajęcia (podobnie było w innych miastach), ale czynsz miesięczny był tańszy niż w dużych miastach i wahał się w granicach 10-20 zł za najem mieszkania, gdy np. w niedalekim Łańcucie było to 50-100 zł, a Rzeszowie 20-100 zł [17]. Miasto nie posiadało natomiast planu zabudowy [18]. Jeśli chodzi o budynki kulturalne i oświatowe, to w mieście znajdowały się 2 szkoły powszechne: męska i żeńska, miejskie gimnazjum koedukacyjne, publiczna szkoła zawodowa dokształcająca, 3 kościoły rzym.-kat., kino, biblioteka, czytelnia [19].

Tab. 1. Porównanie infrastruktury Przeworska i wybranych miast COP (stan na 31 XII 1938 r.)

Źródło: APP, Akta miasta Przeworska, sygn. 1301, Stan miast w powiatach Centralnego Okręgu Przemysłowego należących do Izby Przemysłowo-Handlowej w Krakowie na dzień 31 XII 1938 r., k. 229-232.

Teren, który miasto wskazywało jako obszar pod inwestycje należał do ordynacji A. ks. Lubomirskiego i położony był w pobliżu dworca kolejowego: Grunta Ordynacji przeworskiej, położone w stronie północnej od stacji kolejowej, dotykają samej stacji, tak, że zakłady umieszczone na tych gruntach mają bardzo ułatwioną ładugę (załadunek – przyp. autora) na stacji kolejowej, a w razie konieczności wybudowania toru przemysłowego dla zakładów fabrycznych, koszta wybudowania tego toru są bardzo niskie [20]. Dodatkowo był to teren równy, ułatwiający budowę fabryki, położony w zdrowej okolicy, powyżej terenu zalewowego rzeki Mleczki, ale jednocześnie tama spiętrzająca wody rzeki dla użytku kolei umożliwiała tanie dostarczenie wody dla celów fabrycznych [21].

Władze miejskie zdawały sobie sprawę, żeby przyciągnąć inwestora trzeba przedstawić mu jak najlepsze warunki indywidualne. I rzeczywiście gotowe były pójść na znaczące ustępstwa. W 1936 r., gdy sondowano możliwość budowy w Przeworsku fabryki sprzętu wojskowego, Rada Miejska uchwaliła w razie podjęcia ostatecznie pozytywnej decyzji wyrównać różnicę między ceną rynkową ziemi a faktyczną ceną zakupu gruntów od ordynacji pod przyszłą fabrykę oraz wybudować cztery budynki czynszowe dla pracowników fabryki [22]. Z drugiej jednak strony miasto wolało unikać zobowiązań bez pokrycia i decydować się na inwestycję w ciemno nie wiedząc, czy dane przedsiębiorstwo rzeczywiście jest zainteresowane budową zakładu w Przeworsku. Np. po pobycie w Przeworsku 21 V 1937 r. Komisji Wojskowej badającej teren pod inwestycje [23], władze wojskowe sugerowały, że magistrat, by zwiększyć szansę na powstanie w Przeworsku fabryki sprzętu wojskowego powinien wykupić część gruntu od ordynacji i wybudować osiedle dla przyszłych robotników [24]. Rada Miejska uchwaliła wprawdzie rzeczywiście podjąć takie działania w miarę swoich możliwości finansowych [25], ale jednocześnie zaznaczała: Wszelkie szczegóły powyższego zobowiązania ustalone będą przez Radę Miejską po otrzymaniu bliższych danych odnośnie do projektowanej akcji budowy przez wojskowość fabryk i [26]. Szczególnie dobre warunki włodarze miasta przedstawili w czasie negocjacji z Fabryką Lokomotyw w Chrzanowie. W razie rozpoczęcia budowy obiecywano m.in. zwolnić przyszły zakład od podatków komunalnych na okres 10 lat (okres ten mógł być przedłużony), rozbudować elektrownię i dostarczyć zakładowi prąd po cenie kosztów własnych, zbudować bądź wynająć mieszkania dla 15 rodzin pracowników inżynierskich (minimum 4 izby dla rodziny) i dla 30 rodzin majstrów (2 izby) oraz zapewnić ich dzieciom miejsca w szkołach, zbudować na własny koszt drogę bitą, linie telefoniczne i przewody telegraficzne oraz dostarczyć wodę z rzeki Mleczki do granic terenów wykupionych przez fabrykę [27]. O Przeworsku sporo pisała prasa [28], a ówczesny sekretarz miejski Józef Benbenek (późniejszy dyrektor Muzeum w Przeworsku i miłośnik historii miasta) współpracował od października 1938 r. jako korespondent z Przeworska z „Tygodnikiem Społeczno-Gospodarczym Centralnego Okręgu Przemysłowego” [29]. Pojawiały się informacje, że o inwestycjach w Przeworsku myśli kilka większych przedsiębiorstw [30]. Rzeczywiście poza planami budowy w mieście wytwórni sprzętu wojskowego i zainteresowania miastem przez wspomnianą już Fabrykę Lokomotyw w Chrzanowie, o budowie zakładu w Przeworsku myślała również Wspólnota Interesów Górniczo-Hutniczych S.A. w Katowicach [31]. Poszukiwała ona 30-50 ha terenu inwestycyjnego z możliwością doprowadzenia bocznicy kolejowej [32].

Nie wszystkie jednak firmy budziły zaufanie. Pod koniec 1938 r. chęć budowy fabryki gazów przemysłowych w Przeworsku wyraził E. Szeftel z Częstochowy [33] . Mimo że prowadzono z nim oficjalną korespondencję, to jednocześnie poproszono władze miejskie w Częstochowie o dokładne informacje dotyczące działalności wspomnianego przedsiębiorcy [34]. Dzięki informacjom uzyskanym przez wywiadowcę miejskiego w Częstochowie dowiedziano się, że wspomniany Szeftel jedynie udaje poważnego przedsiębiorcę. Ustalono, że jest wprawdzie administratorem domu, w którym mieszka i prowadzi tam skład części metalowych do kanalizacji, ale rzekomo obecnie materialnie marnie stoi i miał zatarg z jakimś finansistą na tle pieniężnym [35]. Sporo mówiło się (głównie jednak w prasie [36]) o magistrali kolejowej łączącej Warszawę z Budapesztem, która miała pobiegać przez Rozwadów-Przeworsk-Dynów-Zagórz. W związku z tym planowano przebudować na normalnotorową kolej wąskotorową Przeworsk-Dynów. Do wybuchu II woj. św. uruchomiono jedynie szybkie pociągi motorowe na trasie Przeworsk-Skarżysko [37].

Rozbudowywano cukrownię w Przeworsku, która otrzymała większy kontyngent cukru (wybudowano nowoczesną kotłownię, magazyn cukru na 200 wagonów) [38]. W 1939 r. według Tadeusza Kozakiewicza dziennie cukrownia była w stanie przerobić 14.000q buraków [39]. W latach 1939-41 zamierzano wybudować linie przesyłowe wysokiego napięcia na linii Jaworzno-Mościce-Rzeszów-Przemyśl-Lwów [40]. Przedsiębiorcy, który chciał inwestować w Przeworsku bardzo ułatwiłoby to dostęp do taniej energii elektrycznej o dużej mocy. Jako o ciekawostce można wspomnieć, że poszukiwano na trenie powiatu przeworskiego w okolicach Łopuszki, węgla brunatnego [41].

Generalnie jednak mimo wyrażanego zainteresowania, żadna firma nie zdecydowała się na budowę jakiegokolwiek zakładu przemysłowego w Przeworsku.

Jak oceniał inspektor Związku Miast Polskich M. Szarras: Aczkolwiek Przeworsk leży w obrębie C.O.P., to jednak nie zanosi się na jego uprzemysłowienie […]. Powiat przeworski oprócz cukrowni w Przeworsku, akcje której w przeważającej części są własnością ordynacji [informacja błędna, w tym czasie akcje cukrowni w Przeworsku przeważającej większości znajdowały się w ręku Banku Cukrownictwa S.A. – przyp. autora] , fabryki karoserii w Kańczudze, kopalni gipsu w Łopuszce, młyna parowego, który może przemielić dwa wagony zboża dziennie i kilku drobniejszych zakładów przemysłowych rolnych, jak tartaki, gorzelnie i.t.p. nie posiada również charakteru przemysłowego. Pomimo jednak wyżej przytoczonych okoliczności gmina miejska musi przystąpić do zrealizowania wyżej przytoczonego programu inwestycyjnego, aby podnieść miasto i sprostać potrzebom mogącego powstać przemysłu na terytorium miasta, położonego nad ważnym węzłem kolejowym [42]. Inspektor zakładał, że miasto powinno:

1) sporządzić plan zabudowy, kanalizacji i wodociągów,

2) rozbudować elektrownię i sieci napowietrzne,

3) przebudować gmach posądowy na szkołę,

4) wybudować chłodnię przy rzeźni,

5) założyć wodociągi i kanalizację,

6) wybudować nowe ulice [43].

Również włodarze miasta zdawali sobie sprawę z potrzeby podjęcia inwestycji infrastrukturalnych, które z jednej strony usprawniłyby funkcjonowanie miasta, a z drugiej stworzyły lepsze warunki dla przyszłych inwestycji [44]. W tym celu Zarząd Miejski powołał Radę Gospodarczą, w której skład weszli członkowie Rady Miejskiej, Zarządu Miejskiego, a także osoby spoza władz [45]. Posiedzenie Rady Gospodarczej odbyło się 14 VII 1938 r., a wziął w niej udział także przedstawiciel starostwa w Przeworsku i delegat Izby Handlowo-Przemysłowej z Krakowa [46]. Na podstawie opinii Rady Gospodarczej Rada Miejska 21 VII 1938 r. uchwaliła plan inwestycyjny miasta Przeworska, który zakładał:

1) rozbudowę elektrowni miejskiej,

2) budowę hali targowej,

3) budowę chłodni,

4) rozbudowę budynku gimnazjalnego,

5) przebudowę budynku posądowego,

6) urządzenie dróg gminnych i kanalizacji śródmieścia [47].

W 1939 r. odbyła się ważna konferencja dotycząca problemu uprzemysłowienia miasta. 21 VI 1939 r. z wizytą w Przeworsku przebywał baron Götz, dyrektor Izby Handlowo-Przemysłowej w Krakowie, w związku z jego pobytem w mieście odbyła się konferencja gospodarcza. Udział w niej wzięli przedstawiciele lokalnych władz, Rady Gospodarczej, cukrowni i zakładów przemysłowych ordynacji oraz drobni, miejscowi przedsiębiorcy. Korzystając z obecności prezesa Izby Handlowo-Przemysłowej dyskutowano o najważniejszych problemach regionu m.in. o bezrobociu i wsparciu dla najuboższych, twardej konkurencji w handlu, problemach z uzyskaniem kredytów, sprawach związanych z rolnictwem i przetwórstwem wyrobów rolnych itp. [48]. Większość problemów omawianych w czasie konferencji już wkrótce (w związku z wybuchem II wojny światowej) stała się nieaktualna.

Przynależność Przeworska do COP nie przyniosła budowy nowych fabryk na terenie miasta, w związku z tym nie powstawały nowe miejsca pracy. Również odpływ ludności z regionu do miejsc, gdzie budowano nowe fabryki nie był znaczący [49]. Przyczyny braku inwestycji w mieście były różne, miasto z pewnością wymagało znacznych inwestycji infrastrukturalnych, ale jednocześnie dogodne położenie kolejowe w pewnym stopniu równoważyło braki. Również władze miejskie gotowe były stworzyć jak najlepsze warunki przedsiębiorcom, którzy chcieli budować na terenie miasta nowe fabryki. Brak inwestycji prywatnych był problemem nie tylko Przeworska, mimo zamierzeń rządu teren COP nie przyciągnął kapitału prywatnego. Jedynie zakłady H. Cegielskiego zdecydowały się wybudować fabrykę w Rzeszowie, poza nią dominowały niewiele znaczące inicjatywy prywatne [50]. Rolę głównego inwestora odgrywało więc państwo, które budowało zakłady szczególnie istotne dla obronności kraju, w powiatach położonych ściśle w widłach Wisły i Sanu, a więc na północ od powiatu przeworskiego. Zmienić sytuację na korzyść Przeworska mogły przynieść planowane w przyszłości większe inwestycje infrastrukturalne, zwłaszcza rozbudowa połączenia kolejowego z Węgrami. Na razie korzystały na budowie COP zakłady już istniejące w Przeworsku: cukrownia (zwiększenie kontyngentu cukru i rozbudowa) oraz zakłady ordynacji Lubomirskich. Również drobniejsi plantatorzy i rolnicy odczuli większe zapotrzebowanie na produkty rolne, a w mieście otwarto kilkanaście nowych placówek handlowych [51]. Powstanie COP było również impulsem dla władz miejskich, które postanowiły we własnym zakresie dążyć do usprawnienia funkcjonowania miasta. Przykładem tego jest uchwalony przez Radę Miejską plan inwestycyjny. Przed wybuchem wojny nie zdołano go zrealizować. Pierwsza część z planowanych inwestycji była jednak stopniowo wykonywana. W 1939 r. przystąpiono do przebudowy gmachu posądowego na budynek handlowy oraz dokonywania pomiarów niezbędnych przy opracowaniu planu zabudowy z uwzględnieniem terenów przeznaczonych na fabryki i osiedla [52]. 18 III 1939 r. odbyło się natomiast uroczyste poświęcenie nowego zespołu maszynowego w elektrowni miejskiej, w ten sposób zwiększono siłę całego zespołu maszynowego elektrowni do 350 KM (nowy zespół dał dodatkowych 200 KM) [53].

Mimo braku inwestycji w mieście, Rada Miejska na uroczystym posiedzeniu 21 XII 1938 r. zdecydowała się jednogłośnie uchwalić nadanie honorowego obywatelstwa miasta Przeworska: prezydentowi RP Ignacemu Mościckiemu, marszałkowi Edwardowi Rydz-Śmigłemu, premierowi Felicjanowi Sławoj Składkowskiemu i wicepremierowi Eugeniuszowi Kwiatkowskiemu [54]. Rada Miejska stwierdzała, że jest to wyraz „ wdzięczności za budowę i rozbudowę Centralnego Okręgu Przemysłowego, który ze względu na obronność Państwa Polskiego oraz podniesienie przemysłu jest motorem podźwignięcia Polski wzwyż, a skutki którego to C.O.P. już oddziaływują i będą oddziaływać na nasze miasto ” [55]. Wybuch II woj. św. brutalnie przerwał sen o budowie nowoczesnego przemysłu i nowoczesnej infrastruktury na terenie COP. Dla władz Przeworska i mieszkańców oznaczało to koniec nadziei na rozwój i jakże potrzebne miastu i regionowi zmiany. Wybuch wojny nie pozwolił także odpowiedzieć nam na pytanie: Czy były to dla Przeworska szanse realne i nie stanowiły tylko mrzonek?