Równocześnie z organizowaniem KO PPR, w terenie tworzone były jego komitety podokręgowe i dzielnicowe. Do końca 1944 r. utworzono komitety miejskie i powiatowe w Rzeszowie i powiecie rzeszowskim, a także w Kolbuszowej, w Łańcucie, w Nisku, w Przeworsku, Stalowej Woli, Przemyślu, Jarosławiu, Tarnobrzegu, Mielcu, Krośnie, Sanoku, Dębicy i w Brzozowie. Ze względu na działalność UPA KP PPR w Lesku został utworzony w lutym 1945 r., a KP PPR w Lubaczowie dopiero w następnym roku. Po styczniowej ofensywie Armii Czerwonej na początku 1945 r. utworzono KP PPR w powiatach gorlickim i jasielskim. Początkowo nie było ścisłego podziału terytorialnego w zakresie organizacji komitetów PPR. Dopiero po Konferencji Wojewódzkiej PPR w Rzeszowie, która odbyła się w dniach 16–17 IX 1944 r., dokonano prowizorycznego podziału terytorialnego tworząc Komitet Wojewódzki PPR w miejsce Obwodowego, oraz komitety powiatowe, miejskie i gminne[4].

Najwyższym organem organizacji partyjnej Rzeszowszczyzny była Wojewódzka Konferencja Partyjna. Pierwsza Konferencja Wojewódzka, która odbyła się w połowie września 1944 r., wybrała władze partii oraz Egzekutywę. Zgodnie z wytycznymi, Konferencję zwoływał KW PPR w porozumieniem KC PPR, ogłaszając wybory delegatów i ustalając klucz wyborczy. Oprócz wyboru składu KW, Konferencja zatwierdzała sprawozdania KW a także omawiała najważniejsze zagadnienia pracy partyjnej na terenie województwa[5].

W latach 1944/45 ustalano wewnętrzną strukturę KW PPR. Oprócz składającej się z kilkunastu osób Egzekutywy, powołano również kluczową komórkę w komitecie, którą był Sekretariat. Powstał on w lipcu 1945 r., a jego zadaniem było kierowanie bieżącą pracą organizacyjną instancji partyjnej. Sekretariat zbierał się z reguły między posiedzeniami Egzekutywy. Na jego posiedzeniach przygotowywano materiały na posiedzenia plenarne KW, omawiano sprawy organizacyjne, personalne i gospodarcze. Sekretariat składał się z trzech sekretarzy, z których II sekretarz był organizacyjnym a III rolnym, oraz z kierowników poszczególnych wydziałów KW PPR[6].

Do kontroli działalności finansowej i gospodarczej została powołana na podstawie uchwały KC PPR z czerwca 1945 r. – Wojewódzka Komisja Rewizyjna. Wybierana ona była przez Konferencję Wojewódzką w składzie trzech członków i trzech ich zastępców. WKR wybierała ze swego grona przewodniczącego i sekretarza oraz przeprowadzała rewizje przynajmniej 4 razy w roku, w tym przed konferencją. Do obowiązków WKR należała: kontrola finansów KW PPR, badanie dowodów kasowych, dochodów ze składek partyjnych, kontrola wszelkich dochodów i wydatków budżetowych a także stanu majątkowego[7]. Oprócz WKR organem kolegialnym działającym w strukturze KW PPR była Wojewódzka Komisja Kontroli Partyjnej, która miała za zdanie oczyszczać szeregi partyjne z osób przypadkowych, uwikłanych w nadużycia i przestępstwa, zdemoralizowanych, wykorzystujących swoje stanowisko dla osiągania korzyści majątkowych oraz karierowiczów[8].

Z początkiem 1945 r. funkcję I sekretarza KW PPR objęła jedyna kobieta na tym stanowisku w 40-letniej historii partii – Stefania Romaniuk. Funkcję swoją pełniła niedługo, bo przez pół roku. Latem 1945 r. w jej miejsce funkcję I sekretarza objął Stanisław Chanysz. Aparatem wykonawczym KW PPR były tworzone w latach 1944–45 wydziały: Organizacyjny, Propagandy i Agitacji, Kadr Partyjnych, Rolny i Zawodowy zajmujący się związkami zawodowymi oraz radami zakładowymi w miejscach pracy. Wydział Zawodowy zatrudniał: Jana Hussa, Jana Huczko, Eugeniusza Zuba, Mariana Kapalskiego, Józefa Rygliszyna. Działalność WZ, który w początkowym okresie istniał z przerwami, nie była istotna dla KW PPR w Rzeszowie. Powoływanie tego typu komórek było wynikiem odgórnych uchwał KC PPR. Zatem organizowano je w komitetach wojewódzkich wszystkich województw, ale nie w każdym ich działalność była niezbędna. O ile na terenie woj. rzeszowskiego nie zachodziła duża potrzeba rozwijania pracy partyjnej w dziedzinie związków zawodowych ze względu na mniejsze, w porównaniu z innymi województwami, skupiska mas pracujących, o tyle np. na terenie Górnego Śląska i Zagłębia gdzie na 600 tys. pracowników 450 tys. należało do 450 oddziałów związków zawodowych, niewątpliwie zachodziła taka potrzeba. W związku z trudnościami kadrowymi, pracę WZ KW PPR oceniono negatywnie[9].

Najważniejszym w strukturze KW był Wydział Organizacyjny. Do jego zadań należało kierowanie całą pracą partyjno-organizacyjną. Wydział organizował prace partyjne, zebrania, nadzorował organy partyjne niższego szczebla podległe KW oraz wykonywanie uchwał, sporządzał zestawienia liczbowe i sprawozdania opisowe dotyczące działalności wojewódzkiej organizacji partyjnej. Wydział Organizacyjny zatrudniał: Stanisław Sykusa, Władysława Kruczka, Michała Saustowicza, Edwarda Nowaka, Jana Sabika, Józef Sanocki, Władysława Kudłacza, Annę Rajter, Józefa Kozioła, Władysława Kozdrę, Stefana Dębiaka, Dominika Zimonia, Józefa Kapalskiego, Jana Lichwę, Michała Bihorskiego, Jakuba Willnera. W 1946 r., kiedy I sekretarzem KW PPR został Stanisław Krupa, a dwa miesiące po nim Marian Baryła, nastąpiła reorganizacja pracy WO. Część jego zadań przydzielono wydziałom Administracyjno-Samorządowemu oraz Kobiecemu, który z Wydziału Organizacyjnego przejął zadania związane z pracą partyjną wśród kobiet. Wydział zatrudniał m.in.: Kazimierę Kukułkę, Annę Kowalską, Marię Urban i Janinę Kicównę[10].

Ważną pozycję w strukturze KW PPR odgrywał Wydział Rolny, do którego zadań należało kierowanie pracą partyjną dla realizacji dekretów o reformie rolnej i świadczeniach rzeczowych, a także sprawowanie kontroli nad realizacją uchwał dotyczących pracy na wsi. W miarę rozwoju organizacyjnego partii Wydziałowi Rolnemu przybywało nowych zadań. Zajmował się on prowadzeniem akcji omłotowej i siewnej, akcją osiedleńczą w opuszczonych po akcji „Wisła” powiatach południowych i wschodnich woj. rzeszowskiego. W wydziale zatrudnieni byli m.in.: Tomasz Wiśniewski, Jan Burdzy, Andrzej Doskocz, Jan Sabik, Piotr Jamróz, Ignacy Rosochaci, Józef Klubek, Stanisław Turek[11].

W 1946 r. w strukturze KW PPR zorganizowano kilka nowych wydziałów. Jednym z nich był Wydział Administracyjno-Samorządowy, do którego zadań należało: gromadzenie materiałów dotyczących składu rad narodowych, składu partyjnego radnych i ich aktywności, uaktywnienie klubów radnych wszystkich szczebli oraz zwoływanie narad członków PPR pełniących wysokie funkcje w samorządzie i administracji. Kolejnym utworzonym w 1946 r. był Wydział Komunikacyjny zwany też Kolejowym. W sferze jego zainteresowania było kierowanie pracą partyjną we wszystkich gałęziach komunikacji, kontrola realizacji uchwał KC i KW PPR w tej dziedzinie, a także udzielanie pomocy członkom partii działających w związkach zawodowych, w kolejnictwie, transporcie i na Poczcie[12].

Ważnym ogniwem KW PPR był Wydział Propagandy, zwany też Wydziałem Propagandy i Agitacji, który kierował pracą polityczno-propagandową partii a także organizował szkolenia dla członków partii. Z Wydziałem związani byli: Artur Starowicz, Tadeusz Karpowski, Janina Hass, Wojciech Pelczarski, Czesław Muszyński, Bolesław Moskwa, Henryk Żak, Stanisław Śnieżek, Eugeniusz Mędrek. Dla usprawnienia prac szkoleniowych, w 1947 r. powołano przy KW PPR Wojewódzką Szkołę Kadr Partyjnych, nadzorowaną przez Wydział Propagandy i Agitacji[13].

Częste zmiany sekretarzy i kadry, brak ludzi na stanowiskach w poszczególnych wydziałach KW oraz inne problemy natury organizacyjnej, sprawiały że działalność Komitetu Wojewódzkiego nie oceniano pozytywnie. Występowały braki kadrowe zarówno sekretarzy jak instruktorów w wydziałach: Administracyjno-Samorządowym, Kolejowym, Organizacyjnym, Propagandy i Agitacji oraz w Referacie Historii Partii i Archiwum KW. Poza tym, trudności z kadrą występowały na poziomie komitetów miejskich i powiatowych. Niektóre komitety powiatowe PPR nie miały w ogóle I sekretarzy. Częstokroć bywało tak, że do prac na takich stanowiskach angażowano osoby spoza etatowych pracowników aparatu partyjnego. Przykładowo, komendant wojewódzki ORMO w Rzeszowie był jednocześnie I sekretarzem KP PPR w Mielcu z uwagi na braki kadrowe. Stanowiska I sekretarzy KP PPR w Brzozowie i w Łańcucie były nieobsadzone. W rozumieniu ówczesnych władz, jeśli kandydat na stanowisko w aparacie partyjnym nie przeszedł szkolenia ideologicznego z zakresu partyjnego, określano go wówczas nieodpowiednim[14]. Tego rodzaju braki kadrowe miały miejsce w Przemyślu, Tarnobrzegu, Kolbuszowej, Nisku, Jarosławiu, Przeworsku, Gorlicach, Lubaczowie[15].

Organizacja KW PPR w Rzeszowie w latach 1944–48.

Opracowanie własne na podstawie AP Rzeszów, KW PPR w Rzeszowie, Wydział Organizacyjny, sygn. 13, k. 58, 73-74,94-96 ; ibidem, sygn. 20, k. 9; ibidem, sygn. 45, k. 22; AAN, KC PPR, Wydział Organizacyjny, sygn. 295/IX-287, k. 69; ibidem, sygn. 295/VII-5, k. 124; ibidem, sygn. 295/VII-7, k. 110.

W strukturze KW PPR przez krótki okres istniał Wydział Gospodarczy, który zajmował się zaopatrzeniem komitetów partii we wszystkie potrzebne sprzęty, a także zarządzał mieniem partii. Powołano też Wydział Ogólny, zapewniający obsługę kancelaryjną wszystkich wydziałów Komitetu Wojewódzkiego. Jednak w wyniku reorganizacji pracy KW PPR, Wydział Ogólny i Gospodarczy połączono tworząc Ogólno-Gospodarczy. Wydział po połączeniu zatrudniał Wiktora Wanielistę, Tomasza Wiśniewskiego, Stefana Pikusa, Ludwika Piejkę, Stanisławę Gałecką, Zofię Jarczyk[16]. Działał też Wydział Budżetowo-Finansowy, który prowadził sprawy finansowe KW. Opracowywał on budżety i był odpowiedzialny za ich realizację, a także sporządzał listy płac etatowych pracowników komitetów partii. Z kolei do zadań zorganizowanego w 1947 r. w miejsce Wydziału Przemysłowego – Wydziału Ekonomicznego należało: zabezpieczanie i pomoc w uruchamianiu zakładów przemysłowych, pomoc w realizacji dekretu o nacjonalizacji przemysłu, sprawowanie kontroli nad organizacjami technicznymi, pobudzanie wydajności pracy i charakterystycznego dla propagandy komunistycznej współzawodnictwa w zakładach pracy. Ponadto Wydział czuwał nad obsadzaniem stanowisk kierowniczych w zakładach pracy nomenklaturą partyjną[17].

W maju 1947 r. I sekretarzem KW PPR został wybrany Józef Kalinowski, który pełnił tą funkcję już do końca istnienia Komitetu Wojewódzkiego. Jak wówczas oceniono, skład kadry KW PPR, w większości był pochodzenia żydowskiego, począwszy od władz po pracowników poszczególnych wydziałów i postulowano go zmienić[18]. Na Konferencji Wojewódzkiej po wyborze Kalinowskiego, wybrano też skład KW PPR, który obejmował 29 osób: Wojciecha Pelczarskiego, Leona Korgę, Stanisława Bitikasa, Bronisław Brzuskiego, Jaja Huczko, Teodora Dudę, Władysława Kozdrę, Piotra Chłędowskiego, Władysława Wolińskiego, Józefa Rygliszyna, Stanisława Leję, Zygmunta Włodarczyka, Czesława Maziarza, Stanisława Kosibę, Annę Tabaczkową, Jana Sabika, Janinę Hass, Józefa Kalinowskiego, Mikołaja Kowalewskiego, Stanisława Krupę, Władysława Kruczka, Władysława Gościńskiego, Józefa Sanockiego, Wojciecha Kosibę, Mieczysława Trześniaka, Michała Wiślickiego, Emila Borucha, Romana Orłowskiego, Tomasza Wiśniewskiego. Na tym zebraniu wybrano również składającą się z 13 osób Egzekutywę i 3-osobowy Sekretariat KW PPR[19].

I sekretarze KW PPR w Rzeszowie w latach 1944–1948.

Źródło: AP Rzeszów, KW PZPR w Rzeszowie, Wydział Informacji i Propagandy, sygn. 11625, k. 1.

W grudniu 1948 r. PPS zostało wchłonięte przez PPR, co doprowadziło do powstania PZPR. Podobnie jak w całej Polsce, w woj. rzeszowskim z początkiem 1949 r. powołano władze PZPR, a właściwie przekształcono z działającego tutaj od sierpnia 1944 r. KW PPR. Podobnie jak w okresie PPR najwyższą władzą partyjną w woj. rzeszowskim była Konferencja Wojewódzka, a w okresie między konferencjami władzą tą był KW PZPR, który działał w myśl uchwał KC PZPR i pod jego kierownictwem. Komitet Wojewódzki PZPR raz na rok zwoływał Wojewódzką Konferencję Sprawozdawczo-Wyborczą, a komitety powiatowe analogicznie – konferencje powiatowe[20]. Delegaci na Konferencję Wojewódzką wybierani byli na konferencjach powiatowych i miejskich w ilości ustalanej przez KW PZPR. Konferencja Wojewódzka rozpatrywała i zatwierdzała sprawozdania KW, omawiała ważniejsze zagadnienia polityczne, zadania partii, podejmowała uchwały i wytyczne działania organizacji partyjnej, a także wybierała członków KW PZPR[21]. Częstotliwość odbywania konferencji wojewódzkich uległa w późniejszych latach zmianie, miały one miejsce zazwyczaj raz na 2 lata. Wprowadzono też możliwość zwoływania konferencji wojewódzkiej na wniosek co najmniej ¹/₃ ogólnej liczby członków KW PZPR. Skład KW PZPR był wybierany na Konferencji Wojewódzkiej, a liczba jego członków była określana wg instrukcji KC[22].

[1] AP Rzeszów, KW PZPR w Rzeszowie, Wydział Informacji i Propagandy, sygn. sygn. 11625 k. 1

[2] Tamże, Wydział Organizacyjny, sygn. sygn. 13, k. 73-74.

[3] M. Romański, Funkcjonowanie nomenklatury partyjnej w woj. rzeszowskim w latach 1948/49-1990, s. 73-75.

[4] W. Bełch-Sala, Powstanie i działalność KW PPR i WK PPS na Rzeszowszczyźnie w okresie sierpień 1944-sierpień 1945 [w:] Rocznik województwa rzeszowskiego 1986, red. W. Bonusiak, Rzeszów 1986, s. 110-122.

[5] AP Rzeszów, KW PPR w Rzeszowie, Wydział Organizacyjny, sygn. 20, k. 9.

[6] Tamże, sygn. 18, k. 1-5.

[7] Tamże, sygn. 45, k. 22.

[8] Tamże, sygn. 13, k. 94-96.

[9] Tamże, Sekretariat, sygn. 14, k. 106.

[10] Tamże, Wydział Organizacyjny, sygn. 18, k. 1-5.

[11] AAN, KC PZPR, Wydział Organizacyjny, sygn. 295/7-VII, k. 110.

[12] Tamże, k. 151.

[13] AP Rzeszów, KW PZPR w Rzeszowie, Wydział Informacji i Propagandy, sygn. 11625 k. 3.

[14] Tamże, Sekretariat, sygn. 8, k. 22.

[15] Tamże, k. 28.

[16] Tamże, Wydział Informacji i Propagandy, sygn. 11625 k. 10.

[17] Tamże, Wydział Organizacyjny, sygn. 13, k. 58.

[18] Tamże, Sekretariat, sygn. 14, k. 8.

[19] Tamże, sygn. 1, k. 115-116.

[20] „Nowiny Rzeszowskie”, nr 66, 19 III 1954, s. 3-4.

[21] AP Rzeszów, KW PZPR w Rzeszowie, Kancelaria I Sekretarza, sygn. 8526, k. 76-77.

[22] Tamże, k. 221-222.