Naczelną strukturą, która miała promować i rozwijać sport w woj. rzeszowskim, był Wojewódzki Komitet Kultury Fizycznej, który został powołany jako organ przy władzach administracyjnych WRN w Rzeszowie. Jednocześnie w każdym powiecie utworzono jego odpowiedniki w postaci powiatowych komitetów kultury fizycznej. Działalność tych wszystkich struktur z jednej strony była konieczna ze względów organizacyjnych, ale biorąc pod uwagę ówczesne realia, była nośnikiem propagandy komunistów. Faworyzowanie zawodników sportowych pod kątem przynależności partyjnej stawało się niekiedy ważniejsze niż rzeczywiste branie pod uwagę wyników sportowych. Mimo to, należy przyznać że wyżej wspomniany Wojewódzki Komitet Kultury Fizycznej i jego odpowiedniki uczyniły sporo pracy w kierunku rozwoju sportu na terenie woj. rzeszowskiego. Jego aktywizacja w kierunku młodzieży dotyczyła głównie grup wywodzących się ze środowisk robotniczych oraz wiejskich. To również miało swoje uzasadnienie polityczne, wszak główną władzę miała Polska Partia Robotnicza, zaś młodzież wiejska miała być poprzez sport stopniowo wciągana w orbitę wpływu komunistów (Związek Młodzieży Wiejskiej). Mimo tego politycznego zaangażowania nawet w obszarze sportu, który na pierwszy rzut oka wydawał się dziedziną gdzie takowych wpływów można by się spodziewać w najmniejszym stopniu albo w ogóle, ówczesne władze wytrwale dążyły do realizacji swych celów[4].

Tabela 1. Kadra kierownicza Wojewódzkiego Komitetu Kultury Fizycznej i jego struktur organizacyjnych w woj. rzeszowskim.

Opracowanie własne na podstawie: AP Rzeszów, Prezydium WRN w Rzeszowie, sygn. 1058, k. 429, 434.

Od końca 1944 r. przez następne dziesięciolecie na terenie woj. rzeszowskiego miał miejsce intensywny rozwój dyscyplin sportowych, zarówno tych powszechnie znanych jak i dyscyplin uprawianych rzadziej. Towarzyszył temu stały wzrost kół sportowych i ich zasięg tak na wsi jak i w miastach. Dla przykładu, w ciągu dziesięciolecia powojennego ogromnie rozrosła się liczba jednostek sportowych w województwie, bo jeśli w 1945 r. wynosiła ona 28, to z końcem 1955 r. już 1,3 tys. Proporcjonalnie wzrosła w tym czasie ilość członków tych jednostek z 2,8 tys. do 85,1 tys. dekadę później. Ponad 1 tys. z tej liczby stanowiły komórki LZS zrzeszające aż 37 tys. członków. Resztę stanowiły zrzeszenia związkowe, zrzeszenia „Zrywu” i Wydziału Oświaty[5].

Istotnym zadaniem realizowanym w omawianym okresie była rozbudowa infrastruktury sportowej w postaci rozmaitych obiektów, urządzeń sportowych itp. Spora część ich dokonała się z mocnym udziałem i zaangażowaniem społeczeństwa, co przyniosło sporo korzyści dla Państwa. Dla przykładu, w 1945/46 r. powstał Stadion Wojska Polskiego, w 1949 r. Stadion Sportowy Włókniarz Krosno, Stadion Sportowy LZS Wyszatyce, Stadion ZS Gwardia Przemyśl, basen pływacki w Kańczudze, w 1951 r. oddano Stadion Ogniwa Sparty w Rzeszowie, a w 1955 r. oddano do użytku Stadion ZS „Stal” w Rzeszowie, na którym po raz pierwszy w woj. rzeszowskim rozegrano spotkanie Polska – Bułgaria w dniu 26 IV 1955 r. Obiekty składające się na infrastrukturę sportową w woj. rzeszowskim z końcem 1944 r. obejmowały tylko 4: Górnik Krosno, Budowlani Przemyśl, Zryw Jarosław i Ogniwo Nisko. W ciągu 10 lat nastąpił ich kolosalny wzrost do 2,5 tys. urządzeń i obiektów sportowych, na które przede wszystkim składały się: 1325 boisk siatkówki, 621 boisk piłki nożnej, 391 urządzeń LA, 61 torów przeszkód, 40 boisk koszykówki, 29 strzelnic sportowych, 13 stadionów i 2 tory żużlowe[6].

W omawianym okresie na terenie woj. rzeszowskiego ogółem uprawiano 22 różne dyscypliny sportowe i w każdej z nich nastąpił duży rozwój zarówno w ilości samych zawodników jak i drużyn. Wśród dyscyplin były: lekkoatletyka, piłka nożna, boks, siatkówka, piłka koszykowa, ręczna, pływanie, kolarstwo, kajakarstwo, narciarstwo, łyżwiarstwo, hokej na lodzie, hokej na trawie, zapasy, szermierka, strzelectwo, tenis ziemny, stołowy, szachy, sport motorowy, łucznictwo oraz gimnastyka. Na 22 dyscypliny sportowe, 9 sklasyfikowano jako tzw. sporty drużynowe, 12 jako sporty zawodników, a 1 dyscyplinę jako sekcję. Wzrost wszystkich w dekadzie powojennej był spory. Wśród drużynowych wyglądał od następująco: szachy (1944 r.) – 120 drużyn, 1956 r. – 760 drużyn, piłka siatkowa (1944 r.) – 12 drużyn, 1956 r. – 386, piłka nożna (1944 r.) – 14 drużyn, 1956 r. – 323, piłka ręczna (1944 r.) – 5 drużyn, 1956 r. – 163, boks (1944 r.) – 2 drużyny, 1956 r. – 518, hokej na lodzie (1944 r.) – 2 drużyny, 1956 r. – 16 drużyn. Wśród drużynowych sportów były również takie, które w 1944 r. nie miały ani jednej zorganizowanej drużyny. Zatem w przypadku łucznictwa udało się zorganizować 97 drużyn, w przypadku koszykówki 57, zaś w przypadku hokeju na trawie 3 drużyny[7]. Jeśli chodzi o sporty klasyfikowane jako „zawodnicy”, największy wzrost miał miejsce w dyscyplinie narciarstwa, w której w 1944 r. było 12 zawodników, a w 1956 r. aż 1950, oraz lekkoatletyki (1944 r.) – 64 zawodników, a w 1956 r. – 1708. Przyrost pozostałych wyglądał następująco: tenis stołowy (1944 r.) – 42 zawodników, 1956 r. – 510 zawodników, tenis ziemny (1944 r.) – 8 zawodników, 1956 r. – 276, gimnastyka (1944 r.) – 23 zawodników, 1956 r. – 130, pływanie (1944 r.) – 12 zawodników, 1956 r. – 120, łyżwiarstwo (1944 r.) – 2 zawodników, 1956 r. – 27, zapasy (1944 r.) – 8 zawodników, 1956 r. – 50 oraz szermierka (1944 r.) – 2 zawodników, 1956 r. – 60. Z dyscyplin, w których w 1944 r. nie było w ogóle zawodników, a w ciągu dekady poczyniono znaczny krok, należy wyróżnić: strzelectwo – 350 zawodników, kolarstwo – 210 zawodników i kajakarstwo – 190 zawodników. Jeśli chodzi o jedyną dyscyplinę sklasyfikowaną jako sport w którym zawodnicy startowali w „sekcjach”, był nią sport motorowy, w której to dziedzinie z 12 sekcji w 1944 r. do 1956 zorganizowano ich 29. Podsumowując, do trzech najbardziej licznych i zarazem popularnych dyscyplin sportowych w woj. rzeszowskim w powojennej dekadzie w klasyfikacji „sporty drużynowe” należały szachy, siatkówka i piłka nożna. Jeśli mówimy o sportach w klasyfikacji „zawodnicy”, należały do nich narciarstwo, lekkoatletyka i tenis stołowy. Ogółem należy stwierdzić, że w związku z tym wzrosła znacznie liczba uprawiających sport z 2,4 tys. w 1945 r. do ponad 26 tys. w 1956 r., czyli ponad dziesięciokrotnie.

Za tymi liczbami oczywiście szedł rozwój kardy trenersko-instruktorskiej[8]. O ile na początku 1945 r. liczba przeszkolonych wynosiła 37, o tyle na początku 1956 r. już 625, w tym instruktorów WF – 197, ich pomocników – 132, a także 296 organizatorów wychowania fizycznego. W wyniku realizowanej pracy szkoleniowej udało się uzyskać nowych wychowawców młodzieży sportowej w takich dyscyplinach, w których nie było przeszkolonych, czyli kolarstwie, tenisie stołowym, żeglarstwie, piłce ręcznej, łucznictwie, strzelectwie i innych dyscyplinach sportowych.

Na przestrzeni dekady powojennej w woj. rzeszowskim ukształtowało swe mocne pozycje wielu dobrych technicznie sportowców m.in. z Zaczernia, Wyszatyc, Mielca, Krosna i Rzeszowa (Kloc, Zamorski, Lizak, Mojek, Sokół, Porębna, Wajsówna, Szmucówna). Dużym sukcesem dla lekkoatletyki było zdobycie pierwszego miejsca przy mocnej konkurencji reprezentacji Łodzi, Opola, Lublina, Kielc i Koszalina w sportowych zawodach o puchar miast i awans do grupy drugiej w 1954 r. Miernikiem wzrostu poziomu lekkoatletyki był fakt, że 10 miejsce w tabeli poszczególnych konkurencji w 1954 r. odpowiadało wynikom mistrzowskim r. 1952[9].

Jedną z najpopularniejszych dyscyplin sportowych w woj. rzeszowskim w latach powojennych była piłka nożna. Była on dyscypliną rozwiniętą pod kątem masowych, jednak w ówczesnych latach narzekano na jej niedostateczny poziom techniczny w porównaniu np. z Górnym Śląskiem, Krakowem czy Poznaniem. Mimo tych niedogodności, w dyscyplinie tej również była grupa zawodników, która gwarantowała nienaganny jej poziom (piłkarze: Kościółek, Baran, Ditter, Mysiak, Jurkiewicz, Kawalec, Sołtys, Książek, Bomba i inni). Satysfakcjonującym osiągnięciem w pracy tej sekcji było ujednolicenie systemu rozgrywek w 1955 r. oraz w roku poprzednim zwrócenie uwagi na prowadzenie rozgrywek juniorów w klasie A i B[10].

Tabela 2. Wybitni sportowcy woj. rzeszowskiego w dziesięcioleciu powojennym.

Opracowanie własne na podstawie: AP Rzeszów, Prezydium WRN w Rzeszowie, sygn. 1058, k. 432.

Niezłe osiągnięcia miały miejsce w dyscyplinie łucznictwa, gdzie zawodnicy niemal w 100% kwalifikowały się wynikami I i II klasy, a także dwoma wynikami klasy mistrzowskiej. Pod opieką działaczy wyrosło w tej dyscyplinie sporo utalentowanych sportowców. Np. Katarzyna Wiśniowska z Budowlanych Rzeszów zdobyła w 1955 r. aż 6 rekordów Polski[11]. Z kolei w dyscyplinie boksu zdobyto dwa tytuły Mistrzów Polski w 1954 r. Ogółem od 1945 do 1955 r. dokonał się stały wzrost poziomu i innych dyscyplin sportowych jak szachy, gdzie uzyskano 13 kategorii pierwszych, trzech kandydatów na mistrza I stopnia oraz czterech zawodników-szachistów, którzy brali udział w Półfinałach Polski uzyskując tym samym środkowe pozycje[12].

Postępy również uczyniła sekcja pływacka, której zawodnicy w 1954 r. w sztafecie 4x50 uzyskali pierwsze miejsce na szczeblu krajowym. Dowodem wzrastania poziomu sekcji narciarskiej może posłużyć fakt zdobycia mistrzostwa Polski w zawodach o puchar nizin, oraz zdobycie drugiego miejsca w Ogólnopolskim Współzawodnictwie w biegach patrolowych. Stale wzrastała ilość uczestników w organizowanych zawodach kolarskich, co wobec np. 1952 r. przeciętnie stanowiło 300–400%[13].

Na coraz lepszym poziomie rozwijały się również tenis stołowy, strzelectwo, sport motorowy, szybownictwo oraz spadochroniarstwo. W dwóch ostatnich dyscyplinach skoczkowie i piloci w 1954 r. uplasowali się na I oraz III miejscu w skali kraju, a także zdobyli 3 diamenty do odznak lotniczych, 8 odznak srebrnych oraz 2 złote, co stanowiło najwyższą wówczas lokatę w dyscyplinie szybownictwa. Tego rodzaju podobnych osiągnięć sport na terenie woj. rzeszowskiego wypracował wiele, co ewidentnie oznaczało miernik wzrostu poziomu sportowego i jego harmonijnego rozwoju na przestrzeni omawianego okresu. Pod względem uzyskania klas sportowych stwierdzono poważne osiągnięcia, co potwierdził fakt posiadania 14 275 sklasyfikowanych sportowców, w tym 2 mistrzów sportu, 142 pierwszej klasy, 513 klasy drugiej, 6 453 trzeciej oraz 7 165 młodzieżowych.

Charakter państwa komunistycznego w czasach stalinowskich nie dopuszczał praktycznie, żeby swoim zainteresowaniem władze nie objęły jakiegoś obszaru. Temu służyły m.in. rozmaite inicjatywy partyjno-państwowe mające na celu oficjalnie powiązanie kultury fizycznej z wpływami rządzącej partii. Miało to głównie na celu ideologizowanie młodzieży i kadry sportowej tymi wpływami, i w rezultacie chodziło o przypisywanie czynnikom partyjnym i państwowym szeregu sukcesów osiąganych przez sportowców. Takie myślenie dla władz było bardziej złudzeniem niż rzeczywistym mechanizmem mobilizującym sportowców do osiągania dobrych wyników. Takowe de facto były uzależnione od ich determinacji, chęci bycia sportowcem i pełnego zaangażowaniu w sport. Wyniki takie w dużej mierze należało zawdzięczać też kadrze trenersko-instruktorskiej, ale nigdy nie decydowały o nich sprawy ideologiczno-polityczne. Władze partyjno-państwowe jednak mocno w to wierzyły, stąd prawie na każdym kroku z propagandy nie znikał ton pochwał dla komunistów i „coraz lepszym wyrobieniu politycznym sportowców i kardy”. W tym celu inicjowano np. tworzenie rozmaitych związków zawodowych, które miały odgrywać ważną rolę w upowszechnianiu kultury fizycznej oraz działać w pozostałych obszarach społecznych. Takie związki w dziedzinie kultury fizycznej rozpoczęły działalność w woj. rzeszowskim już w 1949 r. Na początku swej działalności objęły one swymi wpływami wyłącznie sekcję piłki nożnej, a potem pozostałe dyscypliny sportowe. Z chwilą reorganizacji sportu związkowego z podziału branżowego na zrzeszenia sportowe, sport związkowy został podzielony na masowy i wyczynowy[14].

Działalność propagandowa w obszarze sportu w woj. rzeszowskich kształtowała się również w organizowaniu różnych imprez masowych w celu uczczenia uroczystości państwowych i rocznic historycznych. Tego typu imprezy w zamyśle władz miały się przyczynić do popularyzacji kultury fizycznej i sportu. Pozycję województwa w sporcie najczęściej w porównaniach ogólnopolskich wiązano w liczbami. Dla przykładu, jeśli podano że biegi narodowe organizowane pod hasłami uczczenia Święta Klasy Robotniczej w 1948 r. uzyskały 260 uczestników, podczas gdy w 1955 r. cyfra ta wzrosła do 47 tys., musiało to robić wrażenie[15]. Podobnie rzecz wyglądała z innymi inicjatywami, jak np. organizowane przez ZMP rajdy kolarskie, tzw. „marsze jesienne” szlakiem zwycięstw Armii Czerwonej i Ludowego Wojska Polskiego itp. Każda z tych inicjatyw miała pobudzać do działania sportowców, a także uzależniała ich osiągnięcia od działań partyjno-państwowych.

Mimo tych wszystkich działań i inicjatyw, sport w dziesięcioleciu powojennym w woj. rzeszowskim zrobił duży w krok w kierunku ogólnego rozwoju kultury fizycznej. Dała się przy tym zauważyć pełna aktywizacja poszczególnych dyscyplin, rozwój liczbowy sportowców a także kadry instruktorskiej i trenerskiej.

[1] Dz. U. z 1945 r., nr 27, poz. 168; J. Petrus, Jak Rzeszów został siedzibą województwa, Rzeszów 1989, s. 3; „Biuletyn Informacyjny”, 5 X 1944.

[2] AP Rzeszów, KW PZPR w Rzeszowie, sygn. 14537, k. 1–10.

[3] L. Szymański, Kultura fizyczna i turystyka w polityce Polski Ludowej 1944–1989, Wrocław 2004, s. 13.

[4] A. Przynoga, Propaganda w sporcie okresu PRL na przykładzie Wyścigu Pokoju 1948–1989, w: „Refleksje – pismo naukowe studentów i doktorantów WNPID UAM”, wydanie specjalne/wiosna 2012, s. 73–74.

[5] AP Rzeszów, KW PZPR w Rzeszowie, Prezydium WRN w Rzeszowie, sygn. 1058, k. 313.

[6] Tamże, k. 314.

[7] Tamże, k. 314–315.

[8] Tamże, sygn. 1060, k. 332–333.

[9] Tamże, sygn. 1058, k. 316.

[10] Tamże.

[11] Mała Encyklopedia Sportu, t. II, Warszawa 1987, s. 534.

[12] AP Rzeszów, Prezydium WRN w Rzeszowie, sygn. 1058, k. 317.

[13] Tamże.

[14] Tamże, KW PZPR w Rzeszowie, Wydział Administracyjny, sygn. 12910, k. 16.

[15] Tamże, Prezydium WRN w Rzeszowie, sygn. 1058, k. 318.